اختلال تکانه فردی چیست؟

به اختلالی گفته می شود که فرد در مواقعی قادر به کنترل رفتار و حرکات خود ( کنترل احساسات ) نمی‌باشد. اختلال در کنترل تکانه بخشی از تضاد و هنجارهای اجتماعی به حساب می آید. حدود 10 درصد از افراد جامعه ممکن است به دلیل گرفتار شدن در تله های زندگی به اختلال کنترل تکانه دچار شود. در این مقاله قصد داریم با بررسی علل بروز تکانه ها و چگونگی کنترل و مهار آن با استفاده از روش های پیشنهادی آموزش دهیم.

تکانه چیست؟

زمانی که یک فرد قصد انجام کاری دارد تا با آن جلوی استرس و تنش های اضطراب انگیز  خود را کنترل و رفع کند تکانه می‌گویند. تکانه یک شروع کار محسوب می‌شود. در صورت که فردی دچار اختلال در تکانه شود به عنوان یک فرد خطرناک هم برای خود و هم برای دیگران محسوب می شود. به عنوان مثال شخصی را در نظر بگیرید که برای کنترل خشم و غضب خود قصد دارد فردی را به قتل برساند. لذا تنها در صورتی که او را به قتل برساند خشم خود را آرام خواهد کرد. این افراد ناخواسته وارد درگیر شدن با قانون می شوند.

وسوسه و عدم فکر و توجه به نتیجه کار در اختلال تکانه ای یکی از دلایل مهم در بروز مشکلات روانی و احساسی افراد می‌باشد که هم برای خود و هم برای نزدیکان او مشکل ایجاد می‌کند. در این صورت لازم است فرد تحت درمان روانکاوی قرار گرفته تا بتواند نسبت به مدیریت احساسات  EQ خود تسلط داشته باشد. مصرف مواد مخدر، زیاده روی در مشروبات، دخانیات و قرار گرفتن در محیط و شرایط استرس زا یکی از دلایل اختلال تکانه در افراد محسوب می‌شود.

 

ویژگی افراد دارای اختلال تکانه فردی چیست؟
 

ویژگی افراد دارای اختلال تکانه فردی چیست؟

افرادی که دچار بیماری عدم کنترل تکانه می‌شوند خیلی تمایل دارند به سوی حرمت شکنی و زیر پا گذاشتن قواعد اجتماعی و گاها قانون ستیزی حرکت کنند. جالب است بدانید این افراد دارای ظاهری کاملا مودب، توجیه شده و معتقد و مظلوم هستند. مخالف روش های درمانی بوده و خود را به عنوان درمانگر برای دیگران به حساب می‌آوردند.

افراد دارای اختلال تکانه ای انگیزه ای برای رفتارهای خود ندارند. قادر نیستند نسبت به واکنش‌های لحظه ای عکس العمل مناسب نشان داده در نتیجه کنترل خود را از دست می‌دهند. این رفتارها  خطری  برای خود و هم خطری  برای دیگران محسوب می‌شود.

یک نمونه هشدار دهنده ای که به شما می گوید دچار اختلال در کنترل تکانه شدید.

  1. وسوسه ای که نتیجه و عواقب آن نا معلوم است. در این مرحله فرد دچار اضطراب می‌شود.
  2. فکر کردن به وسوسه و چگونگی اجرای آن
  3. عمل کردن به وسوسه فکری که برای انجام آن برنامه ریزی کرده است. در این مرحله فرد دارای خشنودی و لذت شدید از کاری که می‌کند می‌شود.
  4. پس از انجام قصد خود فرد به یک آرامش و حس رسیدن به هدف خود دارد. و زندگی خود را ادامه می‌دهد.
  5. در مرحله پنجم فرد دچار عذاب وجدان و پشیمانی از کاری که کرده می‌شود. و با خود ممکن است عهد ببندد که دیگر چنین کاری را نکند. که این اشتباه بوده و فرد در تکانه‌های بعدی مجدد آن را تکرار خواهد کرد. این تکرار به بروز یک عادت فردی ( روانی) منجر خواهد شد.
مورد بالا صرفا یک نمونه از نشانه‌های اختلال تکانه بود، اما علاوه بر نشانه‌های بالا برخی از علایمی هم وجود دارد که نشان می‌دهد فرد ممکن است دچار اختلال تکانه شود.

نشانه های رفتاری

دزدی کردن، دروغ گویی، آتش افروزی کردن در زندگی دیگران، فضولی کردن، انجام اقداماتی که دارای خطر بالا برای خود و اطرافیان است. حالت های تهاجمی و پرخاشگرانه از علایم رفتاری دچار شدن به اختلال تکانه است.

علایم رفتار شناختی

در صورت بروز رفتارهای پرخاشگرانه که باعث زودرنجی، عدم توانایی انجام کار یا ضعف در تمرکز و به خاطر سپاری از علایم رفتار شناختی است.

نشانه های اجتماعی و عاطفی :

در صورتی که دچار کاهش عزت نفس در انجام کار و احساس گوشه گیری و تنهایی همراه با اضطراب باشید نشانه اجتماعی و عاطفی است. در این حالت فرد خلق و خوی دیگری به خود می‌گیرد و احساس می‌کند کسی به او توجهی ندارد.
تمام نشانه‌های بالا به عنوان یک تکانه به حساب می‌آید که فرد در صورت بروز آن قادر به مدیریت و کنترل آن نخواهد بود. تمام علایم رفتاری بالا در مرحله اول دارای حس شاد و آرامش کوتاه مدت است و به مرور به عنوان یک عادت باعث بروز علایم ناهنجاری و منفی در افراد می‌شود. به دلیل عدم تعادل فعل و انفعال شیمیایی برای کنترل استرس و اضطراب در بدن، فرد به مصرف مواد آرامبخش و مشروبات یا دخانیات روی خواهد آورد که بیش از بیش باعث گرفتار شدن فرد در استرس عاطفی و دایمی خواهد بود.

ارتباط بین مصرف دخانیات و کنترل تکانه

مصرف مواد دخانی مانند سیگار و قلیان به عنوان پیش شروع یک رفتار اختلال تکانه محسوب میشود. چرا که در ابتدای مصرف فرد با حس شادمانی و خوشی کوتاه مدت  می‌کند. در نتیجه با مرور زمان به دلیل فعل و انفعال شیمیایی فرد انرژی خود برای انجام فعالیت های روزانه را از دست می دهد. در صورتی که سریع نسبت به کنترل آن اقدام نکند با بروز هر نوع مشکل در زندگی شغلی و اجتماعی ممکن است به سمت مصرف مواد روانگردان سوق پیدا کند. بروز این اختلال تکانه باعث ایجاد رفتارهای پرخاشگرانه و در نتیجه تمایل فرد به گوشه گیری و انزوا خواهد بود.
 

چه عواملی باعث بروز اختلال تکانه فردی در افراد می شود؟

به صورت دقیق به عامل اصلی بروز اختلال تکانه اشاره نشده است. ولی دلایلی از قبیل روان افراد در حوزه اجتماعی و شخصی، خستگی مفرد در انجام امور زندگی و مقاومت در مقابل اعمال درست باعث بروز این اختلال می‌شود.  از جمله عواملی که در ایجاد اختلال تکانه نقش دارند موارد زیر می‌باشد :

عامل روان پویشی Psychodynamics :

عملی که فرد برای رهایی از احساس گناه یا کم کردن اضطراب خود انجام می‌دهد روان پویشی می‌گویند. روان پویشی مستقیما با افکار و هیجانات افراد در رفتار آنها ارتباط دارد. اپر معنی ساده تری برای عامل روان پویشی بخواهیم تعریف کنیم می توان به بروز پاسخ آشکار در رفتار در مواجه با روان داخلی که به آن رویداد پنهان گفته می‌شود اشاره کرد. در اینجا اهمیت مهارت در مدیریت احساسات eq بیشتر نیاز است.

عوامل روانی اجتماعی :

این عامل مستقیم با ناملایمات دوران کودکی در ارتباط است. در صورتی که کودک در مراحل رشد با الگوهای نامناسب تربیت یافته و بعدا در بزرگسالی نتواند عادت‌های بد کودکی خود را ترک کند. عواملی مانند دعوای والدین، خشونت در زندگی خانوادگی، سو استفاده‌های جنسی و رفتارهای نادرست اطرافیان در بروز این عامل نقش اساسی دارند.

عوامل زیستی :

بیشترین عاملی که در بسیاری از افراد این مشکل رخ می‌دهد. بروز رفتارهای پرخاشگرانه به جای کنترل احساسات باعث ترشح هورمون  تستوسترون در مغز می‌شود که مستقیما باعث بروز اختلال تکانه در فرد می‌شود. این عامل از دوران کودکی شروع شده و تا بزرگسالی ادامه خواهد داشت. بروز رفتارهایی مانند کم توجهی، وسواس در کندن مو، خوردن ناخن و کندن آن، دزدی کردن، آتش افروزی از عوامل زیستی شمرده می‌شود.

 

آشنایی با انواع اختلال کنترل تکانه و روش های درمان آن

شش حالت اختلال در کنترل تکانه وجود دارد که در بالا با آنها اشاره شده است. افراد زیادی می‌توانند تکانه‌های خود را کنترل کنند. ولی در مقابل بیماران و افرادی هستند که دلیل عادت خود در مقابل وسوسه‌ها طاقت کمتری دارند. دلایلی مانند کم بودن عزت نفس ، اضطراب در به وجود آمدن اختلال تکانه نقش دارد.

انوع  اختلال تکانه

  •  اختلال انفجاری مداوم که با پرخاشگری در ارتباط است.
  • وسواس (جنون) دزدی مکرر و قبول آن به عنوان یک عادت یا حساس بودن نسبت به چیزی که فقط برای خود می‌خواهد.
  • قمار بازی : به عنوان یک رفتار بیمارگونه باعث عدم تعادل مالی افراد در زندگی می‌شود.
  • جنون آتش افروزی : ایجاد اختلاف، شیطنت، لو دادن و آدم فروشی و چوب لای چرخ دیگران گذاشتن به عنوان جنون آتش افروزی محسوب می‌شود.
  • وسواس در کندن مو : در صورتی که فرد به مرور با کندن مو باعث بی مویی بخش کنده شده می شود. بعد انجام این عمل فرد به یک آرامش نسبی و موقت می‌رسد.
  •  رفتار NOS : یک اختلال شخصیتی محسوب می شود که با هیچ یک از اخلاق و خصوصیات فردی که از قبل بود همخوانی ندارد. در نتیجه فرد دچار افسردگی و پرخاشگری می‌شود. این اختلال جز اختلالات حاد بالا نیست.
  • وسواس در خرید : اگر شخصی در خرید خود وسواس داشته باشد و قادر نباشد در سریعترین زمان انتخاب خود را انجام دهد در این صورت دارای اعتماد به نفس پایین بوده و دچار اختلال تکانه است.
  • اعتیاد در بازی رایانه ای : به دلیل اینکه عملکرد افراد در زندگی واقعی را کاهش می‌دهد به آن نیز اختلال تکانه می گویند.
  • خود زنی و جرب و جرح : عملی که فرد ناخواسته اقدام به خود زنی یا ایجاد ضرب و جرح در بدن خود می‌کند. یکی از اختلال تکانه های جدی محسوب می‌شود که اگر دیر عمل شود منجر به خودکشی فرد خواهد شد.
  • دزدی کردن : در این اختلال فرد دزد به دلیل اینکه احتمال دستگیر شدن را جدی نمی گیرد به آن متمایل می‌شود. این افراد بعد از دزدی  استرس یا پشیمانی دارند، ولی احساس خشم و انتقام ندارند. نفس دزدی برداشتن چیزی بدون اجازه است و این نفس یک هدف است.

تست رایگان هوش هیجانی EQ

 

  • اعتیاد به میل جنسی : افرادی که با رفتارهای جنسی مانند خود ارضایی یا تفریط در روابط جنسی دنبال خوش‌گذارانی هستند نسبت به افراد دیگر دچار اختلال کنترل تکانه خواهند بود.  شاید در دفعات اولیه بروز نکند اما به مرور با گذشت عمر اختلال تکانه ها خود را نشان خواهند داد و فرد را به سوی افسردگی، ناراحتی و سستی در انجام کار و عدم مسئولیت پذیری سوق خواهد داد که تمام این عوامل در زندگی اجتماعی، خانوادگی و فردی او تاثیر خواهد داشت.
  • اعتیاد به رایانه و موبایل : اعتیاد به استفاده از کامپیوتر یا بازی کامپیوتری یا غرق شدن در گوشی موبایل و اینترنت جز یکی از اختلالات تکانه ای محسوب می‌شود که اگر کنترل نشود باعث خواهد شد فرد پرخاشگر شده و به خود و دیگران آسیب برساند. شدت پرخاشگری بسته به میزان درگیر بودن فرد در هر دوره متفاوت می‌باشد. ولی چنانچه فرد نتواند این تکانه را کنترل کرده و آن را درمان کند به رفتارهای خشونت آمیزی مانند دعوا و کتک کاری، خودکشی یا مصرف مواد مخدر مبتلا می‌شود.
  • استرس بیش از حد : همیشه اضطراب و به دنبال آن استرس یکی از دلایل مهم برای بروز رفتارهای اختلال تکانه محسوب می شود. میزان پرخاشگری فرد بسته به میزان استرس آن بستگی دارد. ممکن است این اختلال چند دقیقه یا چند مدت طولانی اتفاق بیفتد. اضطراب، احساس گناه و افسردگی معمولاً پس از اختلال کنترل تکانه یک نوع اختلال روانی است که باعث می‌شود که فرد نتواند در برابر یک  وسوسه مقاومت کند. فرد مبتلا رفتارها و کارهایی را انجام می دهد که آسیب زا هستند ولی نمی‌تواند آن را ترک کند.

 

 

روش های درمان اختلال تکانه

  • استفاده از دارو درمانی :

برای درمان فرد از روش‌های تجویز قرص‌های ضد تشنج استفاده می‌کنند. طبق مطالعاتی که انجام شده لیتیوم موجود در قرص‌ها باعث کاهش رفتارهای ناهنجار شده و در نتیجه فرد آرام می‌شود.  قرص های کاربامازپین، والپروات یا دی والپروئکس و فنی توئین نیز در بهبود اختلال تکانه خوب گزارش شده است.

  • روش روان درمانی :

ترکیبی از روش دارو درمانی و روانکاوی را شامل می‌شود. این روش درصد بالایی برای موفقیت دارد. اگر به تنهایی با استفاده از روانکاوی با فردی که دچار اختلال شدید متناوب شده است برخورد شود ممکن است فرد روانکاو از ناحیه بیمار دچار مشکل شود. اما برای سایر افرادی که از کنترل تکانه کمتری برخوردار هستند این روش مناسبترین گزینه برای درمان است.

روان درمانی عمدتا برای درمان اختلال تکانه های مرتبط با دزدی، قماربازی، مصرف دخانیات، اختلافات خانوادگی، مشکلات قانونی و غیره از این روش استفاده می‌شود. این افراد با شناخت رفتار خود و کسب مهارت چگونگی کنترل آن برای درمان اختلال تکانه تحت نظر روانپزشک انجام می‌شود. رفتار درمانی کمک خوبی است تا فرد با استرس و افکار منفی خود مبارزه کرده و جلوی رفتارهایی که آسیب رسان است را جلوگیری کند.

  • استفاده از رفتار درمانی :

در این روش با مشخص شدن انگیزه فرد در رفتارهای خود و بررسی علل بروز آن توسط روانکاو انجام می‌شود. در این روش عموما از هیپنوتیزم برای تغییر رفتار بیماران استفاده می‌شود که یک روش فوق العاده اثرگذار است. تمام رفتار و دوره های درمانی تحت نظارات قرار می‌گیرند تا فرد به یک حالت روانی پایدار برسد.

 

با توجه به اینکه کنترل تکانه فردی نیاز به مهارت فردی بالا و کنترل احساسات دارد در صورت بروز اختلال تکانه لازم است فرد سریعا تحت درمان قرار بگیرد. عدم کنترل اختلالات تکانه هم در زندگی فرد و هم در زندگی اجتماعی و شغلی وی تاثیر گذار است. حتی با توجه به مشکلات فعلی و درگیری کسب و کارها با همه گیری کرونا و وضعیت وخیم اقتصادی به شدت افراد از نظر دچار شدن به اختلالات تکانه در معرض تهدید جدی هستند.

 

پرسش و پاسخ

  • اختلال کنترل تکانه چیست؟

اختلال کنترل تکانه وضعیتی است که در آن فرد در کنترل احساسات یا رفتارها مشکل دارد. اغلب این رفتارها حقوق دیگران را نقض می‌کند یا با هنجارهای اجتماعی و قانون در تضاد است.

  • چگونه می توانیم خودمان از بروز اختلال تکانه جلوگیری کنیم؟
  1. به عواملی که ممکن است باعث بروز رفتارهای تکانه ای ذکر شده در بالا شود دقت کنید.
  2. برای درمان و حل آن برنامه ریزی کنید.
  3. روی ورزش مدیتیشن کار کنید.
  4. خصوصیت بد خود را ترک کنید. به عبارتی ساده روی مهارت عزت نفس خود کار کنید.
  5. برای درمان و رفع مشکل صبور و با حوصله باشید.